ماضى - با آن كه قيامت نيامده ( 1 ) است - كه در اوّل آيت * ( يَقْدُمُ ) * گفته بود در او دليل بود بر آن كه مراد به آن ماضى مستقبل است . و وجهى ديگر در اين معنى لطيفتر از اين آن است كه : چون احوال قيامت لا محال بودنى است و خواهد بودن - على وجه لا شكّ فيه - آنچه هنوز نبوده است ، به مثابت بوده و گذشته بنهاده ( 2 ) فكان قد وجد . امّا قوله : * ( بِئْسَ ) * ( 3 ) * ( الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ ) * ، ابو على گفت : « ورد » به معنى وارد است ، اى بئس وارد النّار اهلها ، يعنى بد كسانى باشند كه به دوزخ شوند - و اين وجه متعسّف است ، و درست آن است كه : ورد نام آب ( 4 ) باشد كه به او شوند ، و نيز نام آن شتران كه به آب شوند . [ و ] ( 5 ) ورد نيز چيزى كه به عادت كنى ، چون : ورد قرآن و ورد دعا ، و از اين جاست كه [ تب ] ( 6 ) هر روز را ورد گويند . امّا ورد نماز و دعا من ورد الماء ، فعل به معنى مفعول . و امّا ورد الحمّى من ورد الابل باشد ، و هى الواردات - فعل به معنى فاعل ، و به تفسير آيت لايق آن است كه : ورد وصف دوزخ است ، و اراد المكان المورود ، و مخصوص بالذّم محذوف است از كلام ، كأنّه قال : بئس الموضع المورود النّار ، بمنزلة قولك : بئس غلام الرّجل زيد ، چه نار در باب دوزخ به مثابت اسم علم است . * ( وَأُتْبِعُوا فِي هذِه لَعْنَةً ) * ، و بر پى ايشان ببرند در اين سراى دنيا لعنتى . * ( وَيَوْمَ الْقِيامَةِ ) * ، نصب او بر ظرف است و عطف است على قوله : * ( فِي هذِه ) * ، براى آن كه جار و مجرور در محلّ نصب است على الظَّرف ( 7 ) ، و لعنت منصوب است بر مفعول دوم * ( أُتْبِعُوا ) * ، و مفعول اوّل ضمير مرفوع متّصل است براى آن كه اتباع ، به دو مفعول متعدّى باشد ، يقال : اتبع زيد عمروا خالدا ، و اتبع زيد ( 8 ) عمرا مثال ( 9 ) اين است . حق تعالى گفت : در دنيا و آخرت لعنت به دنبال ايشان برند ( 10 ) ، و لعنت و عذاب خداى از ايشان مفارقت نكند نه در دنيا و نه در آخرت . * ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) * ، يعنى بئس العطاء

--> ( 1 ) . اساس : نهاده ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها كه . ( 3 ) . اساس : من ، به قياس با نسخهء مل و با توجّه به متن قرآن مجيد اصلاح شد . ( 4 ) . مل : جايى ، مج : آن آب . ( 6 - 5 ) . اساس : ندارد ، از آو افزوده شد . ( 7 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز المكان . ( 8 ) . اساس : زيدا ، به قياس با نسخهء مل ، تصحيح شد . ( 9 ) . آج ، مج ، لب ، آز : و امثال . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها : مىبرند .